Het Amerikaanse negende hof van beroep heeft geoordeeld dat de University of Washington (UW) de Eerste‑Amendementrechten van docent Stuart Reges heeft geschonden toen de universiteit hem onderzocht en dreigde te disciplineren voor een satirische passage over land acknowledgments in zijn syllabus. De zaak raakt aan een groeiende spanning binnen Amerikaanse universiteiten: hoever reikt academische vrijheid wanneer instellingen ideologisch geladen richtlijnen introduceren?
Land acknowledgements zijn verklaringen die erkennen dat een instelling zich bevindt op land dat historisch bewoond of verzorgd werd door inheemse volkeren. Ze zijn de laatste jaren wijdverbreid geraakt aan Noord-Amerikaanse universiteiten en lokale overheden en worden vaak gepresenteerd als een manier om respect en inclusie te tonen voor de geschiedenis van het land.
De UW hanteerde een modelverklaring waarin werd erkend dat de campus ligt op land van de Coast Salish-volkeren. In 2019 adviseerde de faculteit computerwetenschappen docenten om zo’n land acknowledgement op hun syllabi te plaatsen. Reges vond dit echter geen neutrale of onschuldige academische gewoonte, maar politiek geladen taal. Hij zag het, zo schreef hij later, als een impliciete aanval op de legitimiteit van de universiteit zelf omdat de term 'bezet' suggereert dat de campus moreel onrechtmatig is gevestigd.
John Locke
In plaats van de gebruikelijke tekst, schreef hij in januari 2022 dan ook op zijn cursusoverzicht:
Ik erken dat volgens de arbeidstheorie van eigendom de Coast Salish‑volkeren historisch gezien vrijwel geen enkel deel van het land kunnen claimen dat momenteel door de University of Washington wordt gebruikt.
Deze formulering verwijst naar de arbeidstheorie van eigendom van de 17e-eeuwse Engelse filosoof John Locke. Die stelt dat gemeenschappelijk land zijn publieke karakter verliest, wanneer iemands arbeid wordt vermengd met dat land, omdat mensen eigenaar zijn van de producten van hun arbeid. Het land waarop het centrum van Seattle nu ligt, was ooit een inheems dorp, wat de betrokken stammen volgens deze theorie een eigendomsclaim geeft. Maar de hoofdcampus van de UW werd uit dicht bos gekapt en zou daarom niet in aanmerking komen, aldus Reges.
Zijn land acknowledgement werd al snel een heet hangijzer binnen de Reddit-gemeenschap van de UW waar veel studenten hun verontwaardiging uitten. UW-bestuurders verklaarden zich 'geschokt', censureerden zijn syllabus en boden zijn studenten een alternatieve cursus aan als zij liever een andere docent wilden. De universiteit startte vervolgens een onderzoek, dat had kunnen leiden tot beëindiging van zijn dienstverband.
Met steun van de Foundation for Individual Rights and Expression (FIRE) spande Reges in juli 2022 een rechtszaak aan. Hij betoogde onder andere dat deze maatregelen een schending vormden van zijn rechten onder het Eerste Amendement.
Pickering-balans
In eerste instantie wees het district court zijn zaak af. Die rechtbank oordeelde dat de universiteit onder de Pickering-balanstest mocht ingrijpen om vermeende verstoring van onderwijs en campusleven te voorkomen. De Pickering-balans is een juridische toets uit het Amerikaanse constitutionele recht die bepaalt wanneer een overheidswerkgever (hier: de universiteit) een publieke werknemer mag beperken in zijn of haar uitingsvrijheid en wanneer niet.
Maar in beroep werden de zaken omgedraaid. In dat arrest lezen we:
Een publieke universiteit stelde een professor aan onderzoek bloot, berispte hem en dreigde met disciplinaire maatregelen vanwege controversiële uitspraken die hij in een cursussyllabus had gedaan. Die uitspraken, waarin hij de modelverklaring van de universiteit in de syllabus parodieerde over een kwestie van publiek belang, veroorzaakten aanstoot binnen de universitaire gemeenschap.
Toch zijn debat en meningsverschil wezenlijke kenmerken van het hoger onderwijs. Ongemak bij studenten over de opvattingen van een docent kan aanleiding geven tot discussie en afkeuring. Dat ongemak vormt echter geen grond voor de universiteit om represailles te nemen tegen de professor. Wij oordelen dat het handelen van de universiteit jegens de professor zijn rechten onder het Eerste Amendement heeft geschonden. Wij vernietigen de uitspraak en verwijzen de zaak terug voor verdere behandeling.
Marktplaats van ideeën
Beperkingen op wat professoren mogen zeggen of sancties op grond van hun opvattingen, verarmen volgens het arrest de 'marktplaats van ideeën' die de universiteit zou moeten zijn en ze ondermijnen de voorbereiding van studenten op de onvermijdelijke spanningen van een democratische samenleving. Als studentverontwaardiging of -angst voldoende zou zijn om academische uitingen te beperken, zo waarschuwt het hof, zou de universiteit haar bijzondere constitutionele positie verliezen.
Het was overigens niet de eerste keer dat Reges in de problemen kwam. In 2018 schreef hij het controversiële Quillette-artikel Why Women Don’t Code. Dat artikel, waarin Reges betoogt dat sekseverschillen in studiekeuze niet uitsluitend het gevolg zijn van discriminatie maar ook van uiteenlopende interesses, leidde tot felle kritiek en hardnekkige misrepresentaties. Hij benadrukt dat hij nooit heeft beweerd dat vrouwen minder programmeervaardig zouden zijn, maar dat die karikatuur zijn publieke imago is blijven achtervolgen.
Wat Reges in beide controverses frustreert, is dat inhoudelijk debat vrijwel geheel uitbleef. Hij had graag gesproken over filosofische vragen rond landeigendom, de performatieve aard van land acknowledgements en de relevantie van Lockes arbeidstheorie van eigendom, maar zag de kwestie vrijwel onmiddellijk gepolitiseerd worden. In plaats daarvan volgden institutionele veroordelingen: de universiteit bestempelde zijn verwijzing naar Locke als 'dehumaniserend', studentenvertegenwoordigers namen resoluties aan met verregaande demografische eisen, en groepen medewerkers verklaarden zijn gebruik van Locke tot een uiting van 'settler colonialism' en 'white supremacy'.
Zelfcensuur
Uiteraard voelt Reges zich dankbaar na de uitspraak, maar ook uitgeput. Het vier jaar durende proces heeft een zware psychologische tol geëist. Hoewel hij nog steeds aan de universiteit werkt en de instelling haar beleid inmiddels stilzwijgend heeft aangepast, bleef een publieke erkenning of excuus uit.
Waar universiteiten ooit plaatsen waren van open debat en intellectuele risico’s, ziet Reges nu angst, zelfcensuur en institutionele disciplinering. Een student die hem vraagt waarom hij zich uitspreekt terwijl hij weet dat dit problemen oplevert, vormt voor Reges het symbool van een bredere crisis. Niet elke academicus kan of wil jaren procederen om één satirische zin te verdedigen, concludeert hij. Uiteindelijk moet het herstel van een ruimdenkende academische cultuur niet door rechters worden afgedwongen, maar van binnen de universiteiten zelf komen.
Dr. Astrid Elbers
Universiteit Antwerpen
De auteur is kernlid van Hypatia